IMG_1601

Op 4 oktober 2018 vond in het Amsterdamse Perdu het programma ‘Lascaux: mystiek en erotiek in de hedendaagse kunst en poëzie’ plaats. Yes The Void publiceert in deze serie teksten, beelden en geluidsfragmenten van deze avond. In dit eerste deel de introductie van Deborah de Robertis door Edwin Fagel.

Omdat ik al drie bundels lang bezig was een vrouw aanwezig te schrijven, ervoer ik het filmpje van Miroir d’Origine, dat in mei 2014 circuleerde, als een openbaring. De kunstenaar, Deborah de Robertis, werkte met mijn thema’s en bracht ze een belangrijke stap verder. De performance kreeg veel aandacht in de pers, vooral negatieve, en ik vond het verbazingwekkend dat maar weinig mensen méér zagen dan een zich ontblotende vrouw in het museum. Ik schreef voor De Revisor een essay over de performance. Door dat essay kwam ik in contact met De Robertis en zij bracht me in contact met een aantal bevriende kunstenaars en schrijvers uit Parijs die met dezelfde thema’s werken. Twee van hen zijn vanavond óók hier, naast De Robertis zelf, en ik overdrijf niet als ik stel dat deze drie kunstenaars van vitaal belang zijn geweest voor de bundel die ik afgelopen 30 augustus in boekhandel Van Rossum presenteerde: het extatische landschap in.

Het thema van die bundel is mystiek en erotiek en dat is ook het thema van vanavond. Dat zijn allebei bijzonder brede termen en in de loop der eeuwen hebben schrijvers en kunstenaars er allemaal een eigen invulling aan gegeven. Dat heb ik in mijn bundel ook gedaan, en dat zal ik vanavond ook doen aan de hand van het werk van de kunstenaars en dichters die vanavond optreden. Maar vanzelfsprekend heb ik niet het laatste woord, niet in de laatste plaats omdat de sprekers van vanavond het lang niet altijd eens zijn met mijn interpretatie van hun werk. En u wordt nadrukkelijk uitgenodigd om zich met het gesprek te bemoeien.

In het essay voor De Revisor stelde ik dat de daad van Deborah de Robertis in Musée d’Orsay een mystieke daad was. Daarbij wees ik op de volgende aspecten van de performance:

  1. De heilige werkelijkheid
  2. Het vrouwelijke goddelijke
  3. De overtreding
  4. Maatschappelijke relevantie

Ik heb niet de tijd en ruimte om daar uitgebreid op in te gaan, maar ik zal deze punten even kort toelichten.

De heilige werkelijkheid

  • Belangrijk in het werk is de context waarin de performance plaatsvindt. De museumzaal is onderdeel van het kunstwerk.
  • De afgebeelde vrouw wordt een vrouw van vlees en bloed en de vrouw van vlees en bloed wordt het kunstwerk
  • De film wekt de indruk toevallig te zijn geschoten, wat de authenticiteit benadrukt, maar tegelijk zijn er diverse details die het ‘kunstige’ benadrukken: het blurren van de ander gezichten en de andere kunstwerken, de close up van de ogen aan het begin en het tekstscherm aan het slot.
  • Waarom noem ik dit een ‘heilige’ werkelijkheid? Dan kom je uit bij de definitie van ‘heilig’. Ik sluit me aan bij wat Rudolf Otto hierover schreef in Het Heilige. Ook voel ik me thuis bij de opvattingen die René Girard hierover verwoordt in o.a. God en Geweld.

Het (vrouwelijke) goddelijke

  • De performance vond plaats op Hemelvaartsdag 2014.
  • Op het achtergrond wordt het Ave Maria van Schubert gedraaid.
  • Het gouden jurkje dat de kunstenares draagt, geeft haar iets verhevens, engelachtigs.

De overtreding

  • Georges Bataille was gefascineerd door de transcenderende kracht van grensoverschrijdende ervaringen als seks en geweld. In De erotiek betoogt Bataille dat de ‘profane’ wereld niet kan bestaan zonder de ‘heilige’. Daarmee bedoelde hij onder andere dat er geen orde en rust kan heersen als deze niet ook doorbroken worden. Het overtreden van de wetten bevestigt het bestaan van die wetten. Het schenden van taboes (extase, dronkenschap, extreme seks, verspilling, moord) brengt de mens in contact met het ‘heilige’.
  • Ook bij Bataille is de ‘heilige’ plek leeg: ‘De overtreding tot grondslag van de filosofie maken (in die richting beweegt zich mijn denken) betekent de taal vervangen door een zwijgende bespiegeling. Het is de bespiegeling van het wezen op het hoogste punt van het zijn.[cursivering van Bataille].
  • Het oog en de vagina zijn vanzelfsprekend belangrijke aspecten van de performance en wie het werk van Bataille kent, weet dat dat veelzeggend is. Deborah de Robertis laat het model expliciet terugkijken. In foto’s, die rond de performance zijn gepubliceerd, houdt ze een camera voor haar geslacht.

 Maatschappelijk engagement

  • We zijn in Nederland opgevoed met de gedachte dat kunst en poëzie iets is voor ‘enkele fijne luyden..’. Het tegendeel is volgens mij waar. Kunst en poëzie hebben een essentiële maatschappelijke rol en zijn voor iedereen belangrijk. In Miroir d’Origine wordt een duidelijke en dwingende visie op de maatschappij geformuleerd.
  • De Robertis was een ‘verschijning’ met een doel. De performance heeft de formele kenmerken van een terroristische aanslag. De uitvoering (op een onverwacht moment, op een openbare plek) en inzet (het verstoren van de dagelijkse gang van zaken met als doel een statement te maken) zijn er inderdaad wel mee vergelijkbaar. Het essentiële verschil met een terroristische aanslag is natuurlijk dat De Robertis geen dood en verderf heeft gezaaid. Integendeel, zou ik willen zeggen. Het was een scheppende actie.
Advertisements